Kto lub co ma kontrolę, gdy hipnotyzer poddaje sugestię, a hipnotyzowana osoba reaguje, ale deklaruje później, że nie miała świadomości swojej reakcji? Czy jest to ten sam mechanizm, który ma kontrolę podczas eksperymentów biofeedback, kiedy osoba nie ma bezpośredniej świadomości zmian w znacznikach (markerach) jej fizjologicznego funkcjonowania? Czy jest mu może bliżej do mechanizmu, który umożliwia dobrze znane „automatyzmy” lub zachowania wykonywane z przyzwyczajenia poza naszą świadomością? A czy może wszystkie te aspekty należą do jednego mechanizmu?

Te zachowania są od dawna nazywane reakcjami „niedobrowolnymi” i to właśnie jest przyczyną wrażenia, że hipnotyk ma bezpośrednią kontrolę nad hipnotyzowaną osobą. Weitzenhoffer nazwał to w 1974 roku „klasycznym skutkiem sugestii”, „transformacją podstawowej, ważnej treści komunikacji” w zachowanie, które wydaje się być niedobrowolne.

Jakie dokładnie jest zachowanie niedobrowolne? Lynn i Rhue w „Theories of Hypnosis” (1991) wyróżniają trzy spojrzenia na brak dobrowolności w hipnozie:

Doświadczenie zmniejszonej kontroli nad zachowaniem lub jej brak.

Nieumiejętność przeciwstawienia się sugestii.

Automatyczna reakcja, doświadczona jako pozbawienie wysiłku i sprawczości ze strony jednostki, ale z możliwością oporu, jeśli będzie pożądany.

#1 Taka sytuacja, blokowanie świadomości informacji zwrotnej względem zachowania jest w hipnozie powszechnym doświadczeniem. Niektórzy teoretycy twierdzą, że ten rodzaj doświadczenia jest najważniejszą cechą hipnozy.

#2 To przekonanie ma obecnie niewielu zwolenników. Większość współczesnych ekspertów od hipnozy zgadza się z tym, że osoba hipnotyzowana może stawiać opór niepożądanym sugestiom i taki opór stawia. Nawet pogląd neo-dysocjacji, który utrzymuje, że funkcjonowanie kognitywne może rozpaść się na różne odłamy, nigdy nie przyznaje się do całkowitej rezygnacji z kontroli „wolnej woli”, a mówi raczej o usunięciu z typowej funkcji na wysokim poziomie planowania.

#3 Jest to najbardziej kontrowersyjny ze wszystkich poglądów. Panuje powszechna zgoda na subiektywną percepcję braku dobrowolności w hipnozie, a idea przynajmniej utajonej umiejętności oporu na sugestie jest również przez ekspertów akceptowana. Jednak koncepcja łatwej reakcji z brakiem aktywnego zaangażowania ze strony jednostki jest kontrowersyjna. Pogląd społeczno-psychologiczny utrzymuje, że wolna wola jednostki jest „podzielona” i że jedna część aktywnie wykonuje sugestie, a druga odpowiada brakiem woli. Wcześniejsza teoria ideomotoryczna wskazywała, że reakcja jest bezpośrednim wynikiem sugestii, przypuszczalnie jakimś automatycznym mechanizmem reakcji językowo-behawioralnej („nieświadomość”), na który hipnotyk mógł wpłynąć.

Dokładne opisy aspektów poglądu społeczno-psychologicznego, poglądu neo-dysocjacyjno-kognitywnego i wielu innych pozostają jeszcze do zbadania w przyszłości.

Autor: Adam Dębowski, założyciel Instytutu NLP Coaching (Materiały w oparciu o szkolenie z hipnozy w Instytucie NLP Coaching)